Koffie en cholesterol: de rol van cafestol per zetmethode

Het verband tussen koffie en cholesterol loopt vooral via één stof: cafestol. Cafestol zit in de oliën van de koffieboon en kan het LDL-cholesterol verhogen wanneer koffie niet gefilterd wordt. Een papieren filter houdt het grootste deel van de cafestol tegen: filterkoffie, koffiepads en oploskoffie bevatten er bijna niets van, terwijl espresso, capsules, de cafetière en vooral Turkse en gekookte koffie er meer van in de tas brengen.

Dit artikel vat samen wat gepubliceerde studies over koffie en cholesterol tonen, met de bronnen erbij. Het vervangt geen advies van je arts: let je op je cholesterol, overleg dan met je huisarts.

Wat zijn LDL- en HDL-cholesterol?

Cholesterol is een vetachtige stof die je lichaam nodig heeft, onder meer voor de wanden van je cellen en voor de aanmaak van hormonen. Cholesterol wordt in het bloed vervoerd door lipoproteïnen, waarvan er twee hoofdtypes zijn:

• LDL-cholesterol (lipoproteïne met lage dichtheid), het 'slechte' cholesterol: een teveel aan LDL kan zich afzetten in de wanden van de bloedvaten.
• HDL-cholesterol (lipoproteïne met hoge dichtheid), het 'goede' cholesterol: HDL voert cholesterol uit het bloed terug naar de lever.

Wanneer het over koffie en cholesterol gaat, gaat het vooral over het totale cholesterol en het LDL-cholesterol.

Wat is cafestol?

Cafestol is een diterpeen: een stof uit de olie van de koffieboon, samen met een verwante stof, kahweol. Volgens een overzichtsstudie in Annual Review of Nutrition (Urgert en Katan, 1997) maken deze twee diterpenen ongeveer 1% van het gewicht van koffiebonen uit. Heet water haalt ze uit de gemalen koffie, maar een papieren filter houdt ze tegen. Dat verklaart volgens de auteurs waarom gefilterde koffie het cholesterol niet verhoogt, en gekookte koffie op Scandinavische wijze, Turkse koffie en koffie uit een cafetière wel.

Volgens een studie in Molecular Endocrinology (Ricketts e.a., 2007) behoort cafestol tot de stoffen in de menselijke voeding die het cholesterol het sterkst verhogen. Proeven bij muizen in dezelfde studie wijzen erop dat cafestol inwerkt op genen in de lever en de darm die de huishouding van cholesterol en galzuren regelen. Cafeïne speelt daarbij geen rol: cafestol is een andere stof dan cafeïne.

Koffie en cholesterol: wat tonen de studies?

Een meta-analyse van 14 gecontroleerde studies in American Journal of Epidemiology (Jee e.a., 2001) vond een dosis-effectrelatie tussen koffie drinken en het totale en LDL-cholesterol. De stijging was groter in studies met gekookte koffie; in studies met gefilterde koffie was de stijging heel klein. De auteurs besluiten dat ongefilterde koffie het totale en LDL-cholesterol verhoogt, en gefilterde koffie niet.

Een meta-analyse van 12 studies in European Journal of Clinical Nutrition (Cai e.a., 2012) komt tot hetzelfde besluit: het totale cholesterol steeg duidelijker in studies met ongefilterde koffie, en het effect nam toe met de hoeveelheid koffie. Beide meta-analyses beschrijven gemiddelden en stellen vast dat mensen die al hogere bloedvetten hebben sterker op koffie reageren.

Hoeveel cafestol zit er in koffie per zetmethode?

Hoeveel cafestol er in een tas koffie zit, hangt vooral af van één vraag: loopt de koffie door een papieren filter of niet? De tabel geeft per zetmethode de grootteorde die in de genoemde studies gemeten is. De precieze waarden verschillen naargelang de bonen, de branding, de maalgraad en de grootte van de tas.

Gekookte koffie op Scandinavische wijze staat niet in de tabel en kwam in de analyse van Gross e.a. (Food and Chemical Toxicology, 1997) uit op ongeveer 7,2 mg cafestol per tas. Een recente studie naar koffieautomaten op het werk (Orrje e.a., Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases, 2025) stelde vast dat de meeste automaten koffie geven met meer cafestol dan papiergefilterde koffie, maar met minder dan gekookte koffie.

Welke zetmethoden bevatten weinig cafestol?

Wie koffie met weinig cafestol zoekt, let vooral op de zetmethode en minder op de koffie zelf:

• Een papieren filter: een koffiezetapparaat met filter of een handfilter houdt het grootste deel van de koffieolie en dus van de cafestol tegen. Hiervoor gebruik je gemalen koffie voor snelfilter; hoe je goede filterkoffie zet, lees je in filterkoffie zetten.
• Koffiepads: de papieren pad werkt als filter, zodat koffiepads volgens Boekschoten e.a. (2006) verwaarloosbare hoeveelheden cafestol geven.
• Oploskoffie: oploskoffie bevat maar verwaarloosbare hoeveelheden cafestol.
• Ongefilterde zetmethoden: espresso, capsules, de cafetière en Turkse koffie laten meer cafestol door. Wie ongefilterde koffie afwisselt met filterkoffie, drinkt over de dag minder cafestol. Hoe je koffie zet in een cafetière, lees je in een apart artikel.

Verandert melk iets aan cafestol in koffie?

Melk verandert niets aan de hoeveelheid cafestol in koffie: cafestol komt uit de olie van de koffieboon, en de zetmethode bepaalt hoeveel ervan in de tas terechtkomt. Filterkoffie met melk bevat dus weinig cafestol, een cappuccino op basis van espresso meer. Melk brengt wel zijn eigen vet mee, meer of minder naargelang je volle, halfvolle of magere melk gebruikt.

Koffie en cholesterol samengevat

Cafestol uit de olie van koffiebonen kan het LDL-cholesterol verhogen. Een papieren filter houdt het grootste deel tegen: filterkoffie, koffiepads en oploskoffie bevatten heel weinig cafestol, espresso en capsules een gemiddelde hoeveelheid, en de cafetière, Turkse koffie en gekookte koffie meer. De meta-analyses van Jee e.a. (2001) en Cai e.a. (2012) vonden vooral een effect bij ongefilterde koffie, dat toenam met de hoeveelheid koffie. Meer over cafeïne en espresso lees je in espresso, cafeïne en cholesterol. Voor vragen over je eigen cholesterol is je huisarts het aanspreekpunt.